Инвестициялық даўларды судта көриў тәртиби
Республикамызда инвестиция ҳәм исбилерменлик орталығын жақсылаў, мәмлекеттиң инвестициялық тартымлылығын арттырыў, және сырт ел ҳәм жергиликли инвесторлардың мәплерин қорғаўға байланыслы ҳуқықый механизмлерди буннан былай да жетилистириўге қаратылған илажлар избе-излик пенен әмелге асырылып келинбекте.
Атап айтқанда, 2021-жыл 12-январьда «Суд қарарларын қайта көриў институты жетилистирилиўи мүнәсибети менен Өзбекстан Республикасының Экономикалық процессуаллық кодексине өзгерис ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққында»ғы Нызамы қабыл етилди.
Нызам менен усы Кодекске экономика тараўында инвесторлар ҳәм мәмлекетлик уйымлар арасындағы инвестициялық шәртнамалардан келип шығатуғын даўлар бойынша ислердиң судқа ҳәм судлаўға тийислилигине байланыслы нормалар киргизилди.
Мәселен, Өзбекстан Республикасы Экономикалық процессуаллық кодекси (буннан былай текстте ЭПК деп жүргизиледи) 25-статьясы биринши бөлиминиң 51-бәнти ҳәм 301-статьясына муўапық экономикалық судлар тәрепинен төмендеги инвестициялық даўлар бойынша ислер көрилиўи белгиленди:
1) инвестиция шәртнамаларын дүзиў, өзгертиў ҳәм бийкар етиў менен байланыслы даўлар;
2) инвестиция шәртнамаларын ҳақыйқый емес деп табыў ҳаққындағы даўлар;
3) инвестиция шәртнамасының орынланыўы менен байланыслы даўлар;
4) инвестиция шәртнамасынан келип шығатуғын салық, бажыхана, социаллық, екологиялық ҳәм басқа миннетлемелердиң инвестор тәрепинен орынланыўы менен байланыслы даўлар;
5) инвестиция шәртнамасы бойынша инвесторға берилген мүлкти талап етип алыў яки бундай шәртнама бойынша неустойка өндириў ҳәм (яки) зыянларды қаплаў ҳаққындағы даўлар.
ЭПКниң 32-статьясына муўапық, ири инвестордың даўагерлигиндеги инвестициялық даўлар бойынша ислер оның қәлеўине муўапық тиккелей Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды, қалған инвестициялық даўлар инвестордың қәлеўине муўапық, Қарақалпақстан Республикасы суды, ўәлаятлар ҳәм Ташкент қаласы судлары тәрепинен биринши инстанция суды сыпатында көриледи.
Бирақ, ири инвестор болмаған инвестордың инвестициялық искерлиги менен байланыслы даўалары ЭПКниң 34-статьясына муўапық даўагердиң таңлаўына муўапық жуўапкер жайласқан жердеги районлар аралық, районлық, қалалық экономикалық судына ямаса Қарақалпақстан Республикасы суды, ўәлаятлар ҳәм Ташкент қалалық судларына берилиўи мүмкин.
Сондай-ақ, ири инвестордың инвестициялық искерлиги менен байланыслы даўалары жуўапкер жайласқан жердеги районлар аралық, районлық, қалалық экономикалық судына ямаса Өзбекстан Республикасы Жоқарғы судына усынылыўы мүмкин.
Усы жерде ири инвестор сыпатында кимлер тән алыныўына тоқталатуғын болсақ, Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2020-жыл
24-июльдеги «Судлардың жумысын буннан былай да жетилистириў ҳәм әдил судлаў нәтийжелилигин арттырыўға байланыслы қосымша илажлар ҳаққында»ғы ПП-6034-санлы Пәрманына муўапық жигирма миллион АҚШ доллары эквивалентинен кем болмаған муғдарда инвестиция әмелге асырған физикалық ямаса юридикалық шахслар ири инвесторлар есапланады.
Буннан тысқары, ЭПК 151-статьясының үшинши бөлимине тийкарланып инвестициялық даўлар бойынша даўа арзасына инвестиция шәртнамасының көширме нусқасы, ири инвестордың инвестициялық жумысы менен байланыслы даўа арзасына болса оның ири инвестор екенлигин тастыйықлаўшы ҳүжжет те қосымша етилиўи керек.
Жуўмақ орнында атап өтиў керек, инвесторлардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплериниң суд тәрепинен исенимли қорғалыўы мәмлекетимиз тәрепинен бул бағдарда әмелге асырылып атырған реформалардың нәтийжелилигин арттырыўға фактор болып хызмет етеди.
Қоңырат районлар аралық экономикалық судының баслығы Қ.О.Хожамуратов